Hoe werkt een zonnewijzer?

Zo’n 3500 jaar geleden had je nog geen horloges. De oude Egyptenaren en andere volken hadden toen een ander handig snufje om de tijd te meten: de zonnewijzer. Hoe werkt die?

Verschuivende schaduw

Een zonnewijzer gebruikt de schaduw van de zon. Dat kun je zelf uitproberen. Je zet eerst een stok in de grond. Zet een streepje bij de schaduw. Als je even later weer kijkt, zie je dat de schaduw van de stok is verschoven. De aarde is een eindje verder om de zon gedraaid. Daardoor verschuift de schaduw ook. Zo zie je dat het later is.

Maar hoe weet je met zo’n zonnewijzer hoevéél tijd er voorbij is? Daar bedachten de oude Egyptenaren iets op. Zij wisten: een dag duurt van zonsopgang tot zonsondergang. En in die dag maakt de schaduw van de stok een half rondje.

Ze deelden het halve rondje in twaalf stukken, als een taart. Bij elke taartpunt zetten ze een streep. Was de schaduw één streepje verder? Dan was er ongeveer een uur voorbij. Die uren, van 1 tot en met 12, zetten ze erbij. En klaar was de zonnewijzer.

Schuine stok

Een probleem met zo'n zonnewijzer is dat een dag in de zomer langer duurt dan in de winter. Als je dus elke dag opdeelt in twaalf stukjes, zijn ook de uren in de zomer langer dan in de winter.

Als je wilt dat de uren altijd even lang zijn, moet de stok van de zonnewijzer schuin staan. Hoe schuin? Als hij naar het noorden wijst, staat ie goed. Dan wijst de stok in dezelfde richting als de aardas, de schuine lijn waar de aarde omheen draait.

Tenminste, als de zonnewijzer in Nederland staat. Bevindt hij zich aan de andere kant van de aarde, bijvoorbeeld in Australië? Dan komt het zonlicht van de andere kant. Dan moet de stok naar het zuiden wijzen voor een goede schaduw.

Utrechtse zonnewijzer

In parken of op oude gebouwen zie je nog steeds wel zonnewijzers. In Utrecht hangt bijvoorbeeld een heel oude op de Jacobikerk, uit het jaar 1463. Kijk maar eens op je horloge of je telefoon als je zo’n zonnewijzer ziet. Vaak klopt de tijd nog steeds!